Pustelnia Gaztelugatxe: historia, legendy i dni świąteczne
Pustelnia na szczycie San Juan de Gaztelugatxe jest znacznie starsza, niż wygląda. Uważa się, że pierwszy kościół na skale powstał w IX wieku; w XII wieku stał się klasztorem, w XIV wieku twierdzą w czasie wojen, w XVI wieku celem piratów, a do tego wiele razy płonął i był odbudowywany, ostatnio po pożarze w 1978 roku. Wciąż jest żywym miejscem kultu, związanym z rybakami z Bermeo i okolicznymi wioskami, a w dni świąteczne mieszkańcy idą tą ścieżką tysiącami. Ten poradnik opowiada tę historię i wyjaśnia, co oznacza ona dla twojej wizyty: co zobaczysz na szczycie, jakie tradycje kryją się za dzwonem i śladem stopy i które dni w roku należą do mieszkańców.
Pustelnia w skrócie
- Wezwanie: św. Jan Chrzciciel; Wikipedia podaje, że kościółek nosi wezwanie Ścięcia św. Jana.
- Początki: uważa się, że pierwsza pustelnia powstała w IX wieku, a w XII wieku stała się klasztorem.
- Dzisiejszy budynek: to nie oryginał. Bitwy i pożary zmusiły do wielokrotnej odbudowy, a ostatnią dużą odbudowę zakończono w 1983 roku.
- Gmina: San Juan de Gaztelugatxe należy do Bermeo, choć leży bliżej Bakio, a pod względem kościelnym należy do parafii San Pelayo w Bakio.
- Wejście: kamienny most i schody liczące 241 stopni łączą wysepkę z wybrzeżem.
- Dni mszy: 24 czerwca, 31 lipca, 29 sierpnia i 30 grudnia.
Co oznacza nazwa
Nazwa mówi, jak ludzie od zawsze postrzegali tę skałę. Rada prowincji podaje, że Gaztelugatxe może pochodzić od Gaztelu-aitz, czyli „zamkowa skała”. Dokument z 1053 roku nazywa pustelnię Sancti Johannis de Castiello, św. Jana z Zamku, kiedy Íñigo López, pan Biskai, i jego żona Toda Ortiz podarowali ją klasztorowi San Juan de la Peña. Bez względu na to, czy kiedykolwiek stał tu zamek w zwykłym sensie, położenie wysepki czyniło z niej naturalną warownię i jako warownia była używana.
Pustelnia, potem klasztor
Uważa się, że pierwszą pustelnię zbudowano na skale w IX wieku, a w XII wieku stała się klasztorem. Na esplanadzie i wewnątrz pustelni znaleziono średniowieczne pochówki z IX i XII wieku, więc miejsce było używane na długo przed tym, zanim schody stały się sławne.
Klasztor nie przetrwał. Turystyka Kraju Basków podaje, że dwa stulecia po tym, jak powstał klasztor, zakonnicy odeszli, zabierając ze sobą wszystkie cenne przedmioty.
Czasem można przeczytać, że pustelnię założyli templariusze. Turystyczna strona Biskai powtarza tę tradycję, ale Wikipedia zwraca uwagę, że to niemożliwe: zakon założono dopiero w 1119 roku, a wcześniejsze dokumenty już wspominają kościół.
Twierdza na morzu
Wysepka była nie tylko miejscem modlitwy. Rada prowincji podaje, że pustelnia miała też cel obronny i chroniła władzę Panów Biskai. Najsłynniejszy moment nadszedł w 1334 roku, kiedy król Kastylii Alfons XI oblegał Gaztelugatxe w pogoni za Juanem Núñezem de Larą, który bronił skały razem z innymi rycerzami z Biskai. Obrońcy odpierali ataki przez ponad miesiąc.
Ówczesna kronika królewska, cytowana przez radę, opisuje skałę jako bardzo silną, otoczoną morzem poza jednym wąskim wejściem, i odnotowuje, że król nie zdołał jej zdobyć, dopóki tam był. Stojąc dziś na moście, łatwo zrozumieć dlaczego: na górę prowadzi tylko jedna droga i jest bardzo wąska.
Oblężenie odcisnęło piętno także na Bermeo. W 1334 roku, w czasie oblężenia Gaztelugatxe, Alfons XI kazał otoczyć Bermeo murem; brama San Juan w tym murze to miejsce, w którym zaczynała się dawna droga do Gaztelugatxe.
Piraci i pożary
Samotna skała smagana przez morze musiała przyciągać łupieżców, którzy wyobrażali sobie, że w środku jest skarb. Rada prowincji podaje, że pod koniec XVI wieku angielski korsarz Sir Francis Drake miał podobno spalić pustelnię, a hugenoci z La Rochelle zajęli Izaro i Gaztelugatxe, rabując wszystko, co znaleźli, i zrzucając pustelnika z klifu. Relacje różnią się w szczegółach: turystyczna strona Biskai datuje atak Drake’a na 1596 rok i podaje, że jego ludzie zabili pustelnika.
Ostatnia katastrofa jest znacznie bliższa naszym czasom. Rada odnotowuje, że w 1978 roku pustelnia została podpalona i zniszczona, a ostatnią dużą odbudowę zakończono w 1983 roku. To, co widzisz dziś na szczycie, to ten odbudowany kościół, w miejscu, które już wiele razy wcześniej odbudowywano.
Okoliczne wybrzeże ma też własną historię wojenną. W bitwie morskiej 5 marca 1937 roku u przylądka Matxitxako zginęło 35 marynarzy Baskijskiej Marynarki Wojennej, walcząc z krążownikiem rebeliantów Canarias.
Święty rybaków
Przede wszystkim San Juan de Gaztelugatxe należy do morza. Turystyczna strona Biskai opisuje wota w środku: dary od marynarzy uratowanych z morza, modele statków zostawione jako ofiary i obrazy łodzi tuż przed rozbiciem.
Łodzie rybackie z Bermeo wciąż oddają cześć świętemu z wody. Na początku sezonu na tuńczyka białego rybacy i neskatillas, kobiety pracujące w porcie, idą do Gaztelugatxe prosić o zdrowie, dobrą pogodę i dobry połów. Rytuał odprawia się też na morzu: łodzie opływają Gaztelugatxe trzy razy lewą burtą i trzy razy prawą burtą na szczęście, a rada prowincji podaje, że to samo dzieje się, gdy wodowana jest nowa łódź.
Niebezpieczeństwo było prawdziwe. U pobliskiego przylądka Matxitxako, w południe w Wielką Sobotę 1878 roku, huragan wywrócił 14 łodzi i 3 małe jednostki, a utonęło 85 marynarzy z Bermeo. W nocy z 12 na 13 sierpnia 1912 roku sztorm galerna zabił 116 osób z Bermeo. Na tym tle modele statków wiszące w pustelni nie są dekoracją.
Dzwon i ślad stopy
Na szczycie schodów witają cię dwie tradycje.
Dzwon. Tradycja mówi, że trzeba trzy razy uderzyć w dzwon pustelni, na szczęście i dla odpędzenia złych duchów. W ruchliwe dni ustawia się do niego kolejka.
Ślad stopy. Legenda głosi, że św. Jan Chrzciciel przeszedł z Bermeo do pustelni zaledwie w trzech krokach i zostawił cztery ślady stóp: pod łukiem San Juan w Bermeo, przy gospodarstwie Itsasalde, na wzgórzach Burgoa i na ostatnim stopniu przed pustelnią. Ślad na ostatnim stopniu to ten, który możesz zobaczyć, a rada prowincji podaje, że widnieje na nim wykuty napis „San Juan”. Turystyczna strona Bermeo dodaje, że kto postawi stopę w jego śladzie, nie będzie miał odcisków do końca roku; turystyczna strona Biskai podaje, że dotknięcie go przynosi szczęście.
Z tym miejscem wiążą się też inne wierzenia. Rada podaje, że wierni przychodzą prosić o pomoc przy bólach głowy, zostawiając txapelę albo chusteczkę, przy kłopotach ze snem albo przy płodności, zostawiając ubranka dla niemowląt u stóp figury św. Anny.
Matka Boża pod wodą
Część historii pustelni kryje się pod wodą. W 1963 roku figurę Matki Bożej z Begoñi, patronki Biskai, umieszczono na dnie morza pod jednym z naturalnych łuków u stóp wysepki. Wikipedia podaje, że leży na głębokości 10 metrów i trafiła tam z inicjatywy nurków. Ze ścieżki jej nie zobaczysz, ale replika zatopionej Matki Bożej jest w kościele San Francisco w Bermeo, a 24 czerwca składa się figurze ofiarę z kwiatów.
Pamiętaj, że nurkowanie z butlą jest dziś na terenie Pomnika Przyrody zakazane, podobnie jak zbieranie skorupiaków.
Dni świąteczne w ciągu roku
Kilka świąt obejmuje wizytę w pustelni mieszkańców okolicznych wiosek, a każde należy do innej społeczności.
| Data | Święto | Kto przychodzi |
|---|---|---|
| 24 czerwca | Św. Jan Chrzciciel | Tradycyjna romería, szczególnie popularna w Bermeo |
| 31 lipca | Św. Ignacy Loyola | Romería z wioski Arrieta |
| 29 sierpnia | San Juan Degollado | Romería z Bakio; przychodzi też rada miejska Bermeo |
| 30 grudnia | Msza na zakończenie roku | Miejscowi wierni |
24 czerwca to najważniejsze święto. Turystyczna strona Bermeo podaje, że na wybrzeżu Kraju Basków Gaztelugatxe to miejsce najczęściej odwiedzane przez pielgrzymów, a 24 czerwca to najważniejszy dzień. Rada prowincji opisuje tłumy przychodzące z pielgrzymką, żeby wypełnić śluby albo po prostu podziękować świętemu.
29 sierpnia ma oprócz religijnej także obywatelską stronę. Mniej więcej od XVII wieku rada miejska Bermeo szła w procesji do Gaztelugatxe, Izaro i Demiku, żeby ogłosić swoją jurysdykcję, i wciąż co roku 29 sierpnia udaje się do Gaztelugatxe. Tego samego dnia przychodzi romería z Bakio, które obchodzi wtedy swoje święto San Juan Degollado.
Msza jest odprawiana w pustelni jeszcze w kilka innych dni w roku. Rada prowincji wymienia oprócz święta św. Jana dwa: 31 lipca i 30 grudnia, a turystyczna strona Bermeo liczy też dzień procesji rady miasta Bermeo i podaje cztery dni mszy: 24 czerwca, 31 lipca, 29 sierpnia i 30 grudnia.
Czy warto przyjechać w dzień święta?
Raczej nie, chyba że przyjeżdżasz właśnie na święto. Rada prowincji rezerwuje 24 czerwca, 31 lipca, 29 sierpnia, 31 sierpnia i 30 grudnia na lokalne uroczystości społeczno-kulturalne i radzi turystom, żeby w te dni nie przyjeżdżali. Ścieżka jest wtedy pełna lokalnych rodzin i pielgrzymów, a pustelnia jest centrum wydarzenia społeczności, a nie atrakcją do zwiedzania.
Jeśli akurat jesteś na wybrzeżu w jeden z tych dni, ciesz się atmosferą w Bermeo albo Bakio, a do Gaztelugatxe przyjedź innego dnia. Nasz poradnik o najlepszym czasie na wizytę zawiera resztę kalendarza.
Co zobaczysz na szczycie
Na szczycie 241 schodów wysepka rozszerza się w małą esplanadę wokół kościoła. Spodziewaj się:
- Samego kościoła, prostego budynku odbudowanego po pożarze z 1978 roku. Wikipedia podaje, że kościółek przez większość czasu jest zamknięty, więc w zwykły dzień możesz zobaczyć go tylko z zewnątrz; otwiera się na msze w dni świąteczne.
- Dzwonu na frontowej ścianie, w który uderza się trzy razy na szczęście.
- Śladu stopy na ostatnim stopniu.
- Małego schronienia obok pustelni, gdzie można schować się przed wiatrem.
- Widoku: całe wybrzeże od Bakio po przylądek Matxitxako, wysepka Akatx na morzu i Morze Kantabryjskie dookoła.
W drodze na górę zwróć uwagę na stacje Drogi Krzyżowej, które wyznaczają ścieżkę.
Szacunek dla żywego sanktuarium
Gaztelugatxe to zarazem chroniony krajobraz i miejsce kultu. Na obszarze chronionym nie wolno biwakować, wspinać się, rozpalać ognisk, hałasować, śmiecić, nurkować, jeździć ani parkować poza wyznaczonymi miejscami ani latać dronami. W kościele i wokół niego zachowuj się jak w każdej kaplicy: mów cicho, nie wchodź na mury i nie zabieraj ani nie przestawiaj darów wotywnych. Jeśli trwa nabożeństwo albo rodzinne spotkanie, zostaw im przestrzeń.
Przyroda na skale
Historia to tylko część tego, co chroni rada prowincji. Ze względu na bogactwo i kruchość przyrody Gaztelugatxe uznano w 1998 roku za chroniony biotop, w 2023 roku przemianowano na Pomnik Przyrody, a w 2013 roku włączono do sieci Natura 2000. Wysepka Akatx na morzu jest ostoją ptaków morskich, w tym nawałnika burzowego, którego bardzo trudno zobaczyć poza silnymi sztormami. Wyróżniają się też mewy romańskie, kormorany czubate i sokoły wędrowne, a na klifach przylądka Matxitxako rośnie Armeria euskadiensis, roślina występująca tylko na wybrzeżu Kraju Basków.
Więcej w Bermeo
Jeśli historia cię wciągnie, spędź godzinę w Bermeo. Centrum Gaztelugatxe, otwarte 23 czerwca 2026 na starym mieście, kilka metrów od bramy San Juan, przy której zaczynała się dawna droga do Gaztelugatxe, opowiada o przyrodzie, historii i tradycjach Pomnika Przyrody. Jest otwarte w dni powszednie w godzinach 10:00–15:00 i 16:00–18:00, a w niedziele i święta 10:00–14:00, i zamknięte w poniedziałki oraz 9 września; turystyczna strona Bermeo podaje jego sezon od 23 czerwca do 30 września.
W pobliżu poszukaj pierwszego śladu stopy św. Jana pod łukiem San Juan (to jedyna z siedmiu bram dawnego muru miejskiego, która wciąż stoi) i zobacz replikę zatopionej Matki Bożej w kościele San Francisco. Nasze poradniki opisują też miasteczko, a poradnik o wycieczkach wzdłuż wybrzeża pokazuje, jak zmieścić Bermeo w dniu na wybrzeżu.
Wizyta z historią w pamięci
Żeby jak najwięcej wynieść z wizyty:
- Przyjedź wcześnie albo późno, kiedy możesz stanąć na moście i wyobrazić sobie oblężenie bez tłumu za plecami.
- Wypatruj stacji Drogi Krzyżowej podczas wspinaczki i śladu stopy na ostatnim stopniu.
- Skorzystaj z audioprzewodnika. Rada prowincji oferuje go na zwiedzanie i dodaje on kontekstu w trakcie spaceru.
- Wybierz wycieczkę z czasem na schody, jeśli wolisz przewodnika. Wycieczki, które obejmują pustelnię, zostawiają czas na wejście i uderzenie w dzwon.
Nasz poradnik o zasadach wstępu i 241 schodach opisuje bilety i sam spacer.
Najczęstsze pytania
Ile lat ma pustelnia Gaztelugatxe?
Uważa się, że pierwsza pustelnia powstała w IX wieku, a dokument z 1053 roku już o niej wspomina. Obecny budynek to rekonstrukcja: ostatnią dużą odbudowę zakończono w 1983 roku, po pożarze w 1978 roku.
Czy można wejść do pustelni?
Zwykle nie. Kościółek przez większość czasu jest zamknięty i otwiera się na msze w swoje dni świąteczne: 24 czerwca, 31 lipca, 29 sierpnia i 30 grudnia.
Dlaczego ludzie biją w dzwon trzy razy?
Tradycja mówi, że trzy uderzenia w dzwon pustelni przynoszą szczęście i odpędzają złe duchy.
Czy Gaztelugatxe było zamkiem?
Jego nazwa może oznaczać „zamkowa skała”, a wysepka była używana jako warownia. W 1334 roku jej obrońcy odpierali króla Kastylii Alfonsa XI przez ponad miesiąc.
Czy Francis Drake zaatakował Gaztelugatxe?
Rada prowincji podaje, że miał podobno spalić pustelnię pod koniec XVI wieku; turystyczna strona Biskai datuje atak na 1596 rok.
Co dzieje się 24 czerwca?
W święto św. Jana przychodzi romería i pielgrzymi z Bermeo i spoza niego, a figurze Matki Bożej na dnie morza składa się ofiarę z kwiatów. Turystom radzi się, żeby nie przyjeżdżali tego dnia.